Feminisme volgens Fidan Ekiz

Journalist Fidan Ekiz presenteert de nieuwe BNNVARA-serie ‘Vrouw op Mars’. Hierin gaat ze op bezoek bij vrouwen én mannen die betrokken waren bij de vrouwenemancipatie van de twintigste eeuw. Voor de VARAgids interviewde ik haar.

Je bent een alleenstaande moeder, hebt net de tv-serie ‘Vrouw op Mars’ gemaakt én je presenteert het wekelijkse NTR-programma De Nieuwe Maan. Hoe doe je dat toch allemaal?
Gek genoeg word ik daar steeds beter in. Als iemand me tien jaar geleden had gezegd dat ik dit allemaal zou kunnen combineren dan zou ik heel hard lachen. Ik ben best wel chaotisch. Maar ik ben door het krijgen van een kind organisatorischer geworden. Ik moet wel. En ik heb heel veel hulp. Mijn moeder komt morgen terug, na een hele lange tijd in Turkije,- thank God. En mijn zus en zwager wonen naast mij. Ik ben hen echt zo dankbaar.

Maar Fidan, word je niet moe van die vraag?
Hoe ik het doe?

Denk je niet: mannen krijgen die vraag nooit?
Nee, omdat het ook echt wel een terechte vraag is. Het opvoeden van mijn zoon is echt pittig. Ik zou stoer doen als ik zou zeggen: ik doe het allemaal zelf. Ik heb een hoop mensen om me heen die me moeten helpen.

Vorige week werd ik door WNL gevraagd voor de uitzending. Ik dacht: ja, ik zou wel graag willen, maar dan moet ik weer mijn zus vragen op te passen. Op een gegeven moment ga je je bezwaard voelen.

Heb je het idee dat men anders kijkt naar werkende vrouwen wanneer zij moeder worden, dan er naar mannen wordt gekeken wanneer zij vader worden? Of valt dat in jouw ervaring wel mee?
Ja, bij vrouwen wordt sneller moeilijk gedaan. Maar ik snap door het maken van die serie nu wel beter waar dat vandaan komt. Of je nu thuiszit of aan het werk bent, je kunt als als moeder niet goed doen.

Na mijn zwangerschapsverlof kreeg ik geregeld de vraag: ben je nu huismoeder? Of eh…? Zo van: ga jij nog wel werken? Daarna ging ik Pen en het Zwaard maken en was ik best wel lang van huis. Toen werd er gezegd: wat zegt dat over haar moederschap, dat ze zo lang van huis weg is?

Ik las ergens dat jij, toen je gevraagd werd om Vrouw op Mars te maken, dacht: ‘nee, dit is niets voor mij, dat feminisme.’
Het voelde een beetje misplaatst. Omdat ik dacht: ik ben niet de feminist die je dan moet hebben. Volgens mij moet je dan iemand hebben die wat meer betrokken is bij de onderwerpen. Maar ze bleven volhouden dat het juist leuk zou zijn, ‘dan kun je je nog verbazen over alles’. En dat was uiteindelijk ook zo. Ik dacht bij het maken van het programma geregeld: jemig. Dit, in Nederland!?

We hebben het heel vaak over vrouwen in islamitische landen, met een wijzende vinger, maar ik heb bijvoorbeeld twee Turkse vrouwen geïnterviewd die heel veel hebben betekend voor migrantenvrouwen. Zij zeiden: ‘Fidan, toen wij in de jaren 70 naar Nederland kwamen, dachten we: wat lopen ze hier achter!’ Dat gevoel had ik ook, wat is alles hier laat op gang gekomen.

Zoals?
Die hele handelingsonbekwaamheid van vrouwen, dat vrouwen geen handtekening mochten zetten, geen huis mochten kopen of een bankrekening konden openen zonder hun man. Of dat vrouwen gewoon ontslagen konden worden zodra ze trouwden. Sinds 1956 is dat wettelijk niet meer zo, maar in de praktijk duurde het tot in de jaren 70. Ik vind dat echt shocking. Ik kan de vrouwen die dat hebben meegemaakt nog spreken, gewoon hier in Nederland.

Waarom heb je uiteindelijk toch ja gezegd en ben je het programma gaan maken?
Omdat ik het ook leuk vind wanneer je iets leert van het maken van een programma. Ik wilde echt helemaal de geschiedenis induiken. En bij het feminisme denk ik te veel aan wat er nu allemaal gebeurt. Daar heb ik minder mee. Ik vraag me vaak af: waar gaat het over? Zoals straatborden vervangen door borden met vrouwennamen. De vorige generatie vrouwen heeft toch al zoveel voor ons gedaan, is dit niet gewoon politiek correct geneuzel? Van die straatnamen denk ik dan inderdaad: is dat belangrijk?

Ja, ik vind van wel. Voornamelijk omdat er zo weinig straten vernoemd zijn naar vrouwen.
Het is ook geen verlies als je het wel doet, ik snap het idee erachter wel. Het lijkt me contraproductief: het provoceert en roept een reactie op waardoor vrouwen worden weggezet als hysterisch, of als mannenhaatsters. En dan kun je wel zeggen: dan moeten die mannen ons maar niet zo zien, want die dingen moeten nu eenmaal gewoon gebeuren, maar daar vind ik het dan weer niet groot genoeg voor. Ik vraag me dan af: werkt het niet averechts?

Mijn interpretatie is dat doordat er een voorhoede is die in de eisen misschien lijkt door te slaan, dat er uiteindelijk meer mogelijk is. Meer dan de status quo nu is.
Uiteindelijk, op lange termijn. Ja, daar ben ik ook wel een beetje op teruggekomen, omdat ik ook een grote mond had over de geschiedenis, maar toen ik die vrouwen sprak ook dacht: oké, ik snap het. Toch waren dat wel echt thema’s waar echt voor gestreden moest worden, zoals de afschaffing van de ‘Wet handelingsonbekwaamheid’ en het recht om te mogen werken naast het huwelijk. En het recht op abortus; wat vrouwen allemaal deden om een abortus op te wekken. Breinaalden!

Ja, ik heb dan minder met bijvoorbeeld genderneutraliteit en een HEMA dat de woorden ‘meisjes’ en ‘jongens’ schrapt. Dat geeft zo’n gezeik. We hebben het niet over vrouwen in Iran met hoofddoeken, daar zou je ook voor op de barricades kunnen staan en strijden, maar dan gaat het over straatnaambordjes! Ik denk niet dat je die dingen met elkaar moet vergelijken, maar in mijn hoofd zijn er belangrijkere zaken dan straatnamen. In de serie heb ik het er ook met iemand van de radicale feministen over. Zij vond het ook politiek correct geneuzel. Anderen zeiden weer, inderdaad: ‘Fidan, sorry, maar die voorhoede heb je nodig.‘

Wat was de grootste eye-opener voor je?
Ik had heel veel eye-openers. Ik heb regelmatig in debatten gezeten en geschreven over vrouwen die opgegroeid zijn met het patriarchaat, met een schaamtecultuur, de eer-cultuur en al dat soort dingen. Dat relateer ik aan elders, niet aan Nederland. Maar bij alles wat ik hoorde zei ik regelmatig tegen de redactie: het lijkt wel alsof ik in Saoedi-Arabië sta te praten. Mensen zijn wel erg snel vergeten waar we vandaan komen, we hebben heel vaak dat afkeurenswaardige vingertje, maar je hoeft maar heel even achterom te kijken. Zo sprak ik bijvoorbeeld ook met Pieta van Beek, historisch letterkundige en klassica. Zij vertelde mij het inspirerende verhaal over Anna Maria van Schurman; de eerste vrouw die naar school mocht. Veel mensen denken dat dat Aletta Jacobs was, maar dat klopt dus niet. In 1636 werd Van Schurman al als eerste vrouw toegelaten tot de Universiteit in Utrecht. Pieta van Beek heeft veel van haar werk vertaald, en dan te bedenken dat Van Beek zelf bijna niet had gestudeerd. Ze komt uit de strengste kerk van Nederland, de gereformeerde kerk en was de eerste vrouw uit die kerk is die gaan studeren. Een eigentijdse Anna Maria van Schurman dus! In het Nederland van nu! Ze brengt dat nu ook over aan andere vrouwen, dat ze moeten gaan studeren, de geschiedenis moeten kennen en zichzelf moeten ontwikkelen. In Turkije heb ik jarenlang over dit onderwerp geschreven, over campagnes die worden gehouden om meisjes naar school te sturen. Dan sta je toch wel een beetje te kijken dat het hier zo kort geleden ook gebeurt.

Maar emancipatie gaat niet alleen maar over wat je wil voor je eigen omgeving, het is veel groter.
Dat beaamden de migrantenvrouwen die ik heb gesproken ook. Zij vertelden me dat ze twee strijden te bevechten hadden. Eén als vrouw, ofwel hun positie in de samenleving. Maar ook binnen de eigen gemeenschap, als migrant, moesten ze het gevecht aangaan om buiten de sociale controle te kunnen komen. Dat verschilt niet veel van hoe de autochtone vrouwen te werk gingen. Ik heb een aantal vrouwen gesproken die elkaar fluisterend vertelden dat Joke Smit het Onbehagen had geschreven en dat stiekem lazen en aan elkaar doorgaven. En bij het lezen dachten: shit, dit gaat over mij. Ik kon het dan ook echt voor me zien, een soort opstand. Normaal heb ik daar niet zoveel mee, maar toen ik de vrouwen hoorde praten kreeg ik echt kippenvel. Ik heb regelmatig gehad dat ik echt ontroerd raakte, bijvoorbeeld van vrouwen die dagenlang in de kou voor die fabrieken protesteerden, met het risico ontslagen te worden. Als je die verhalen hoort, daar kan ik ook echt niet over zeggen:‘jezus wat hysterisch, moest dit nou?’

Ook wat de Dolle Mina’s betreft. Terugkomend op wat je zei: soms heb je een voorhoede nodig. Ik dacht altijd: wat een humorloze behaverbrandingen. Maar die vrouwen hadden er ook lol in om de mannen te pesten.

Ook nu is toch nog heel veel nodig? Bijvoorbeeld binnen de medische wereld, waar medicijnen voornamelijk op mannen worden getest…
Maar daar is een reden voor; omdat vrouwen schommelen met hun hormonen.

De helft van de samenleving schommelt, haar hele leven lang, met haar hormonen. Des te meer reden om dat mee te nemen in je tests […] Voor het gemak wordt het allemaal op mannen getest.
Dat zit allemaal ook in de serie. Ik wist dat niet. Dat hartklachten bij vrouwen zich heel anders uiten dan bij mannen bijvoorbeeld. En dat daar veel te weinig kennis over bestaat. Ik zou daar nooit bij stilstaan, maar als je het hoort denk je: shit. Ik denk dat de serie daarom ook vooral voor de jonge generatie belangrijk is. Ik denk dat zij dat allemaal helemaal niet weten.

Wat betekent feminisme voor jou?
Streven of strijden naar gelijkwaardigheid tussen man en vrouw. Daar heb ik wel al meteen een beetje moeite mee, omdat ik dan denk: ja die verschillen die zijn er in sommige opzichten.

Maar gelijk zijn is iets anders dan gelijkwaardig zijn…
Nou, gelijkwaardigheid inderdaad, daar moet je een beetje mee oppassen. Soms denk ik dat vrouwen geen gelijkwaardigheid willen of wilden, maar boven de man willen staan. Of dat ze bijna man willen zijn. En daar heb ik dan moeite mee. Dat zijn we niet en dat is oké, toch? Dit is wel heel erg kort door de bocht, maar het is wel mijn associatie.

Terwijl als het in essentie gaat om gelijkwaardig zijn?
Maar waarom zouden we ons toch altijd moeten meten aan mannen? Ik vind dat we te veel klagen over mannen. De rol van de man is al veranderd, ik heb het gevoel dat mannen het wel echt proberen. En als je iets wil veranderen dan moet je de mannen erin betrekken. We hebben de mannen in het debat juist nodig hebt, terwijl zij nu denken: zoek het maar uit, hysterische wijven. Dan schiet je je doel voorbij.

CV: Fidan Ekiz (Rozenburg, 10 december 1976) is journalist en documentairemaker. In 2009 maakte ze samen met Kees Schaap de vijfdelige documentaire serie ‘Veerboot naar Holland‘ (VARA) over het emigratieverhaal van enkele Turkse gezinnen. Voor die serie won zij de Erasmus EuroMedia Award en de Rotterdamse Persprijs. Voor de VARA maakte Ekiz ook de documentaire ‘Ik zie een verre reis’. In 2016 volgde nog de documentaireserie De Pen & Het Zwaard over persvrijheid. Ook is ze columnist voor het AD en treedt ze geregeld op als tafeldame in De Wereld Draait Door. Sinds september 2018 presenteert ze het NTR-programma De Nieuwe Maan.

TV: ‘Ik kijk weinig tv, maar als ik kijk is het naar actualiteitenprogramma’s. Ik wil het nieuws graag volgen. Verder hou ik van films en Netflix. Ik kijk echt naar heel veel films, Godfather is mijn all time favorite. Op tv vind ik programma’s als Ik vertrek of Hello Goodbye fantastisch. Omdat ik altijd in mijn achterhoofd heb: als er iets is, kan ik altijd nog weg. Ik word ook heel vrolijk van mensen die een bed& breakfast ergens beginnen. Ooit ga ik ergens een B&B beginnen, droom ik dan. Als je enorm onder stress staat en langs Schiphol rijdt is het een fijn idee dat je kunt bedenken: ik stap uit en vlieg gewoon weg, ik emigreer. Dat geeft me rust. Ook hou ik enorm van natuurfilms, zoals Earth. Dat heb ik van mijn vader, die kon er ook uren naar kijken.

De vierluik Vrouw op Mars is vanaf donderdag 11 oktober om 20.25 uur te zien bij
BNNVARA op NPO 2.